Faydalı bakteri ile farklı dozlarda çiftlik gübresi uygulamalarının buğdayda (Triticum durum L.) verim, verim öğeleri ve tane içeriğine etkisi

Abstract

Bu araştırma, Siirt ekolojik koşullarında Edessa makarnalık buğday çeşidi üzerinde 2022-2023 ve 2023-2024 yetiştirme sezonlarında tesadüf bloklarında faktöriyel bölünmüş parseller deneme desenine göre üç tekerrürlü olarak yürütülmüştür. Denemede Brevibacillus choshinensis (TV53D) ve Paenibacillus xylanilyticus (KF63C) bakteri izolatları ve üç farklı dozda çiftlik gübresi parsellere uygulanmıştır. Araştırmada toplam 17 parametre incelenmiştir. Araştırma sonuçlarına göre BxÇG interaksiyonunun incelenen parametrelerin büyük çoğunluğunda önemli etkiler oluşturduğu belirlenmiştir. Tane verimi bakımından B0xÇG0 kontrolünde 466,8 kg/da olan iki yıllık ortalama, B2xÇG2 kombinasyonunda 741,9 kg/da değerine ulaşmış; bu artış kontrol uygulamasına kıyasla yaklaşık %59 oranında gerçekleşmiştir. Biyolojik verimde de benzer eğilim gözlenmiş, B2xÇG2 kombinasyonu 2160,2 kg/da ile denemenin en yüksek değerini sağlamıştır. Bin tane ağırlığında B2xÇG0 kombinasyonu 45,50 g ile en üst istatistiki grupta yer alarak bakteri uygulamalarının gübre desteği olmaksızın dahi yüksek tane dolumu sağlayabildiğini ortaya koymuştur. Hasat indeksinde B1xÇG3 kombinasyonu %36,86 ile en yüksek değeri verirken, bitki boyunda B1xÇG2 91,28 cm ve başak boyunda B1xÇG1 6,65 cm interaksiyonları öne çıkmıştır. Kalite parametreleri incelendiğinde en yüksek gübre dozunun ÇG3 sedimantasyon ve protein gibi parametrelerde yarattığı seyrelme etkisi bakteri uygulamalarıyla büyük ölçüde giderilmiş; B2xÇG3 interaksiyonu 35,68 ml sedimantasyon değeri ile denemenin üst istatistiki gruplarından birinde yer almıştır. Nişasta ve yaş gluten oranları tüm uygulamalarda stabil seyrederken, dekar başına üretilen yaş gluten miktarı B0xÇG0 kontrolündeki 99,8 kg/da değerinden B2xÇG2 kombinasyonunda 157,1 kg/da'ya yükselmiştir. Korelasyon analizi sonuçlarına göre protein oranı ile yaş gluten ve sedimantasyon arasında güçlü pozitif; protein ile nişasta arasında ise güçlü negatif ilişkiler belirlenmiştir. Genel değerlendirmede B2xÇG2 incelenen parametrelerin büyük çoğunluğunda en dengeli sonuçları vermiştir.This study was conducted on the durum (macaroni) wheat cultivar Edessa under the ecological conditions of Siirt during the 2022–2023 and 2023–2024 growing seasons, using a split-plot factorial arrangement in a randomized complete block design with three replications. In the experiment, the bacterial isolates Brevibacillus choshinensis (TV53D) and Paenibacillus xylanilyticus (KF63C), together with three different doses of farmyard manure, were applied to the plots. A total of 17 parameters were examined in the study. According to the results, the B×ÇG interaction was found to exert significant effects on the majority of the examined parameters. In terms of grain yield, the two-year mean, which was 466,8 kg/da in the B0×ÇG0 control, reached 741,9 kg/da in the B2×ÇG2 combination, corresponding to an increase of approximately 59% compared with the control treatment. A similar trend was observed for biological yield, with the B2×ÇG2 combination providing the highest value in the experiment at 2160,2 kg/da. For thousand-grain weight, the B2×ÇG0 combination ranked in the top statistical group at 45.50 g, demonstrating that the bacterial applications were able to ensure high grain filling even without fertilizer support. For harvest index, the B1×ÇG3 combination gave the highest value at 36.86%, whereas the B1×ÇG2 interaction stood out for plant height at 91,28 cm and the B1×ÇG1 interaction for spike length at 6.65 cm. When the quality parameters were examined, the dilution effect created by the highest fertilizer dose (ÇG3) on parameters such as sedimentation and protein was largely offset by the bacterial applications; the B2×ÇG3 interaction ranked among the top statistical groups of the experiment, with a sedimentation value of 35.68 ml. While the starch and wet gluten ratios remained stable across all treatments, the amount of wet gluten produced per decare rose from 99,8 kg/da in the B0×ÇG0 control to 157,1 kg/da in the B2×ÇG2 combination. According to the correlation analysis, strong positive relationships were determined between protein content and both wet gluten and sedimentation, whereas a strong negative relationship was found between protein and starch. In the overall evaluation, B2×ÇG2 provided the most balanced results for the majority of the examined parameters.