El-Bâkûlî’nin Cevâhiru’l-Kur’ân Adlı Eserinde Bazı Zâid Harfler Hakkındaki Görüşlerinin Nahiv Açısından Değerlendirilmesi

Abstract

Câmi‘ul-‘ulûm ve i‘mâdu’l-müfessîrîn ünvanlıyla tanınan Basra mektebinin müteahhirîn ulemasından olan Ebu’l-Hasan Ali b. Huseyn el-Bâkûlî’inin (öl. 542/1147) Kur’ân’ı nahiv, sarf, belâgat, kırâat ve fonetik yönünden inceleyen “Cevâhiru’l-Kur’ân ve Netâicu’s-san‘a” isimli eserinde ele aldığı zâid harfler bu makalenin ana konusunu oluşturmaktadır. Bâkûlî, uzun süren bir araştırma, inceleme ve tedris faaliyeti neticesinde telif ettiği ve doksan bâbtan müteşekkil bu önemli eserinde “Kur’ân’da lâ ve mâ’nın ziyâdeliği” ve “Kur’ân’da bir takdire göre zâid, diğer bir takdire göre ise zâid olmayan harfler” ünvanlı iki bâbı zâid edatların Kur’ân-ı Kerimde kullanımları ve bunların yer aldığı şâhid âyetlere tahsis etmiştir. Ziyâdelik kavramı ve zâid harflerle ilgili daha önce bazı çalışmalar yapılmıştır. Ancak bu çalışmada hicri beşinci asırda yaşayan ve zamanının en büyük dil bilginlerinden sayılan bir âlimin Kur’ân bağlamında söz konusu harflere yaklaşımı ele alınacaktır. Bu çalışmayı diğerlerinden ayıran ve özgün kılan da bu özelliğidir. Makalede Kur’ân’da zâid harflerle ilgili görüşlere ve zâid kavramının sözlük ve terim anlamına kısaca temas edildikten sonra Bâkûlî’nin konu bağlamında zikrettiği âyetleri filolojik açıdan izah etme şekline geçilecektir. Ayrıca onun değerlendirmeleri, bazı filolojik tefsir ve i‘râbu’l-Kur’ân türü eserlerle karşılaştırarak varsa farklı takdir ve görüşlere de yer verilecektir.