Karstik yer şekillerinin oluşumunda fiziki coğrafya unsurlarının rolü: Saklan Deresi Havzası örneği

Abstract

Bu çalışmada, Saklan Deresi Havzası'nda karstik yer şekillerinin oluşumunda etkili olan fiziki coğrafya unsurları bütüncül bir yaklaşımla incelenmiştir. Araştırmanın temel amacı, havza ölçeğinde karstlaşma süreçlerini belirleyen litolojik yapı, tektonik hatlar, topoğrafik özellikler, hidrolojik sistemler ve klimatik koşullar arasındaki etkileşimi ortaya koymaktır. Çalışma alanı, Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde yer almakta olup, Midyat Grubu karbonat kayaçları ile Kuvaterner bazalt örtüsünün birlikte bulunduğu özgün bir jeomorfolojik geçiş alanı niteliğindedir. Araştırmada, Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) tabanlı mekânsal analizler, jeomorfolojik değerlendirmeler, uzun yıllara ait iklim verilerinin analizi ve ayrıntılı arazi çalışmaları birlikte kullanılmıştır. Eğim, yükselti, drenaj yoğunluğu, litoloji ve kırık-çatlak sistemleri haritalanarak karstik şekillerin mekânsal dağılımı incelenmiştir. Ayrıca dolin, uvala, lapya, örtü karstı, yutaklar ve sınırlı gelişim gösteren mağara boşlukları morfometrik ve genetik özellikleriyle değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, Saklan Deresi Havzası'nda karstlaşmanın yalnızca kayaç türüne bağlı bir süreç olmadığını; bazaltkarbonat temas zonları, tektonik kırık ağları, yarı kurak iklim koşulları ve yüzey-yeraltı su etkileşiminin karstik şekillenmeyi belirgin biçimde yönlendirdiğini göstermektedir. Çalışma, Güneydoğu Anadolu'da sınırlı ölçekte incelenmiş olan küçük havza karst sistemlerine ilişkin literatüre özgün katkılar sunmakta ve bölgenin hidrojeolojik potansiyelinin daha iyi anlaşılmasına imkân sağlamaktadır.

This study examines the role of physical geography factors in the formation of karst landforms within the Saklan Stream Basin using an integrated geomorphological approach. The main objective of the research is to reveal the interactions between lithology, tectonic structures, topography, hydrological systems, and climatic conditions that control karstification processes at the basin scale. The study area is located in Southeastern Anatolia and represents a distinctive geomorphological transition zone where Midyat Group carbonate rocks coexist with Quaternary basalt covers. The methodology of the study combines Geographic Information Systems (GIS)-based spatial analyses, geomorphological investigations, long-term climatic data analysis, and detailed field observations. Slope, elevation, drainage density, lithological units, and fracture systems were mapped to evaluate the spatial distribution of karst landforms. Dolines, uvalas, lapies, cover karst landforms, sinkholes, and limited cave formations were analyzed in terms of their morphometric characteristics and formation mechanisms. The findings indicate that karstification in the Saklan Stream Basin is not solely controlled by carbonate lithology but is significantly influenced by basalt–carbonate contact zones, tectonic fracture networks, semi-arid climatic conditions, and surface–groundwater interactions. The study provides original contributions to the understanding of small-scale karst systems in Southeastern Anatolia and offers valuable insights into the region's geomorphological development and hydrogeological potential.