Tekrarın Ötesinde: Nûr 24:35 Âyeti Bağlamında Uchûrî, Cemel ve Sâvî’nin Haşiyelerine Artzamanlı Bir Okuma

Abstract

İstisnalar olmakla birlikte, şerh ve haşiyeler hakkında yapılan incelemelerin çoğu betimleyici nitelikte olup, inceledikleri eserleri tefsir geleneğindeki konumunu ve telif gayelerini tayin etme açısından sınırlı kalmışlardır. Salt betimleyicilik kıskacından sıyrılan çalışmalar ise metinlerdeki açık diyaloglara ve ilmi münakaşalara odaklanmaktadır. Dolayısıyla yeter miktarda görünür ilmi münakaşalar, reddiyeler ve polemikler barındırmayan şerh ve hâşiyeler yanıltıcı bir tavsifle geleneğin basit birer tekrarı addedilmekte ve tefsir tarihi araştırmalarında tali bir konumda bırakılmaktadır. Bu makalenin temel argümanı, dakik mukayeseli tahliller neticesinde bu metinlerdeki -hemen algılan(a)mayan ve fakat yorum cihetinden önemli olan- ayrışmalar görünür kılınabileceğidir. Makalede örneklem olarak Osmanlı döneminde Celâleyn tefsiri üzerine kaleme alınmış üç hâşiye incelenmiştir. Bu hâşiyeler Uchûrî (v. 1190-1194/1776), Cemel (v. 1204/1790) ve Sâvî (v. 1241/1825) tarafından telif edilmiş olup, her müfessir kendi metninin telifi esnasında selefinin eserinden yoğun şekilde istimdatta bulunduğunu beyan etmiştir. Nur suresinin 35. ayeti özelinde yürütülen bu çalışmada dikey analiz, redaksiyon tenkidi ve yakın mukayeseli okumayı bir arada kullanan artzamanlı bir yaklaşım benimsenmiştir. Söylem, iktibas ve yorum üslubundaki farklara odaklanmak suretiyle, müelliflerin seleflerinin metinleriyle nasıl diyaloğa girdiği tespit edilerek, eserlerdeki metinsel sürekliliğin içinde barınan satır arası söylemlerdeki farklılaşma ortaya konmuştur. Çalışmanın nihayetinde elde edilen sonuçlar, söz konusu metinlerin, Celâleyn üzerine kaleme alınan eserlerin basit bir tekrarından ibaret olmadığını göstermektedir. Son olarak makale, sınırları gereği bu çalışmada yer almayan ancak daha bütüncül bir değerlendirme için gerekli olan yatay analizin yanında Uchûrî öncesi ve Sâvî sonrası kaleme alınan eserleri, buna ilaveten Ahkâmu’l-Kur’ân ve Kısasu’l-Kur’ân gibi farklı temaları işleyen ayetlerin dahil edildiği geniş ölçekli çalışmaların gerekliliğine işaret etmektedir.With few exceptions, current research regarding tafs?r suercommentaries is mostly descriptive, lacking contextualization within the broader history of tafs?r. And in the rare studies that go beyond mere description, research is mostly focused on analyzing the explicit dialogues within these texts, leaving implicit intellectual dialogues largely underexplored. Therefore, texts that avoid or minimize open polemical discourse are often defined as repetitive or insignificant to the exegetical tradition. This article argues that careful comparative analysis of texts can uncover subtle but meaningful differences highlighting the underlying intellectual engagement within. As a case study, it examines three Ottoman-era commentaries on Tafs?r al-Jal?layn by al-?Ujh?r? (d. 1190-1194/1776), al-Jamal (d. 1204/1790), and al-??w? (d. 1241/1825)—three successive scholars linked through a direct teacher-student lineage. Each author draws heavily on his mentor’s text while composing his own. Focusing on ?yat al-N?r (24:35), this study employs a diachronic approach using vertical (lineage-based) analysis, redaction criticism and close comparative reading within the al-Jal?layn tradition. This reveals how each commentator engages with, amends or reinterprets the views of his predecessors. By focusing on changes in phrasing, citation preferences and interpretive strategies, the analysis highlights textual continuity and nuanced divergence stemming from the implicit intellectual discourse within these supercommentaries. The findings demonstrate that al-Jamal’s and al-??w?’s texts are not simple repetitions of established interpretations of the al-Jal?layn commentary tradition. Finally, this article concludes by acknowledging its scope as limited to a diachronic investigation of a single verse with a rich theological theme. It proposes further research to be conducted on these texts using horizontal analysis to contemporaneous texts, vertical analysis to texts preceding al-?Ujh?r? and succeeding al-??w? and thematic studies focusing on verses with other dominant themes such as legal rulings and Qur??nic narratives to achieve a fuller appreciation of the interpretive contributions of the exegetical tradition.