Muhammed İkbal'in yenilenme düşüncesi bağlamında kelâm tasavvuru

Abstract

Bu tez, modern İslâm düşünce dünyasının önemli isimlerinden Muhammed İkbal'in kelâm ilmine yönelik yenilikçi, eleştirel ve özgün yaklaşımlarını derinlemesine incelemektedir. Siyaset, şiir, felsefe ve dinî ilimlerdeki çok yönlü birikimiyle dikkatleri üzerinde toplayan İkbal, klasik kelâm meselelerini tenkit ederek onu, modern felsefî ve bilimsel gelişmeler neticesinde yeninden inşa etme amacıyla özgün görüşler ortaya koymuştur. Tezde İkbal'in kelâmi konuları değerlendirirken tercih ettiği yöntem, düşünce kaynakları, çağdaş düşünceyle irtibatı ve İslâm düşünce dünyasına kazandırdığı yeni açılımlar sistematik bir biçimde ele alınmıştır. Çalışmada nitel bir yöntem benimsenmiş, metin analizi ve karşılaştırmalı inceleme teknikleri kullanılarak İkbal'in kelâm anlayışı değerlendirilmiştir. İkbal, klasik kelâm konularını hem Kur'an merkezli bir yaklaşımla hem de felsefe ve modern bilim yöntemleriyle yeniden yorumlamaya çalışmıştır. İkbal'in kelâma kazandırdığı en önemli katkı, düşünce dünyasının üretiminde kullandığı disiplinlerarası yaklaşım ve özgün kavramlaştırmalardır. Yalnızca kelâm ilmini değil; fizik, şiir, metafizik ve modern epistemolojiyi de bu üretimin bir parçası hâline getirmiştir. Tez, üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde İkbal'in hayatı, eğitimi ve eserleri ele alınırken; ikinci bölümde düşünce kaynakları, düşüncesinin temel temaları aktarılmıştır. Son bölümde ise İkbal'in kelâmi görüşleri, klasik kelâm sorunlarına karşı yaklaşımı ve çağdaş bilimle kurduğu münasebet bağlamında değerlendirilmiştir. Görüşleri eleştirel bir felsefi bakış açısıyla, şiirsel bir üslupla bütüncül bir şekilde analiz edilmiş; meseleler hakkındaki tenkitçi ve yenilikçi yaklaşımı aktarılmıştır. Sonuç olarak, elde edilen bulgular, İkbal'in kelâm anlayışının yalnızca tarihsel bir tecdit çabası değil; aynı zamanda çağdaş İslâm düşüncesi için dinamik bir referans noktası sunduğunu göstermektedir. Bu tez ise, İkbal'in kelâm ilmini yeniden yoruma tabi tutarak modern İslâm düşüncesine sunduğu eleştirel, özgün ve dinamik katkılarını ortaya koymaktadır. Bu bağlamda tez, Türkçe literatürde İkbal'in kelâm anlayışını bütüncül ve sistematik biçimde ele alan nadir çalışmalardan biridir. Anahtar Kelimeler: Benlik, Eleştirel Düşünce, Kelâm, Modern İslam Düşüncesi, Muhammed İkbal, Yaratıcı Evrim.

This thesis examines the innovative, critical, and original approaches of Muhammad Iqbal—one of the most influential figures in modern Islamic thought—to the discipline of kal?m (Islamic theology). With his multifaceted intellectual background in politics, poetry, philosophy, and religious sciences, Iqbal critically engaged with classical kal?m issues and sought to reconstruct the discipline in light of modern philosophical and scientific developments. The study systematically addresses Iqbal's method of theological inquiry, his intellectual sources, his engagement with contemporary thought, and the new perspectives he introduced into Islamic thought. Employing a qualitative research design, the thesis analyzes Iqbal's understanding of kal?m through textual and comparative methods. Iqbal aimed to reinterpret classical theological topics through a Qur'an-centered approach while drawing on philosophy and the methods of modern science. One of his most significant contributions to kal?m lies in his interdisciplinary approach, integrating theology with physics, metaphysics, poetry, and modern epistemology. The thesis consists of three chapters: the first examines Iqbal's life, education, and works; the second explores his intellectual sources and the core themes of his thought; and the final chapter evaluates his theological views, his treatment of classical kal?m problems, and his relationship with contemporary science. The findings demonstrate that Iqbal's understanding of kal?m is not merely a historical project of renewal but also offers a dynamic framework for contemporary Islamic thought. In this respect, the thesis presents a rare and systematic study in Turkish literature that addresses Iqbal's conception of kal?m in a holistic manner. Keywords: Selfhood, Critical Thought, Kal?m, Modern Islamic Thought, Muhammad Iqbal, Creative Evolution.