Ebû Mansûr es-Se'âlibî ve en-Nihâye fi'l-Kinâye adlı eseri

Abstract

Bu çalışma, hicrî dördüncü asırda yaşamış Arap dili ve belagâtının önde gelen âlimlerinden Ebû Mansûr es-Se'âlibî'nin hayatını, ilmî kişiliğini ve en-Nihâye fi'l-kinâye adlı eserini ele almaktadır. Araştırmanın temel amacı, kinâye sanatının inceliklerini tespit etmekle beraber, Se'âlibî'nin kinâye sanatı alanında müstakil olarak yazdığı en-Nihâye fi'l-kinâye adlı eserinin tahlilini yapmaktır. Çalışma giriş ve iki bölümden oluşmaktadır. Girişte, Se'âlîbî'nin biyografisi, yaşadığı dönemin siyasî ve kültürel yapısı ile edebî kişiliği detaylı olarak incelenmiştir. Ayrıca dönemin ilmî ortamı, edebiyat anlayışı ve Se'âlîbî'nin belli başlı eserleri hakkında kısaca bilgi verilmiştir. Birinci bölümde Arap belâgatında kinâye sanatı teorik çerçevede ele alınmış; kinâyenin lügat ve ıstılah anlamı, tarihçesi, rükünleri ve çeşitleri açıklanmıştır. Mekniyyun 'anha göre sıfat, mevsûf ve nisbet kinâyeleri; kullanılan vasıtalara göre ise telvîh, remz ve imâ/işâret türleri, örnekler ışığında değerlendirilmiştir. Bu bölümde ayrıca kinâye ile ta'rîz arasındaki farklara ve klasik belâgat âlimlerinin görüşlerine yer verilmiştir. İkinci bölümde Se'âlibî'nin, kinâye alanında yazılan ilk müstakil eser olma özelliği taşıyan en-Nihâye fi'l-kinâye adlı eseri incelenmiş, eserde yer alan kinâyeler hem mekniyyun 'anh yönünden hem de vasıtalarına göre tasnif edilerek örneklerle açıklanmıştır. Eserde mahrem konulardan çeşitli sosyal konulara kadar bahsi geçen kinâyelerin kaynağı, bağlamı ve dilsel özellikleri büyük oranda tespit edilmeye çalışılmış, Se'âlibî'nin kinâye kullanımındaki üslup özellikleri ortaya konmuştur. Bu çalışma dönemin edebî zevkini ve sosyal durumunu en bariz şekilde ortaya koymaktadır. Bununla birlikte en-Nihâye fi'l-kinâye adlı eserin kinâye alanındaki pratik yönünü ve kinâye sanatının teorik temellerini bir arada ele alması bakımından Arap dili ve belâgatı alanına katkı sağlamaktadır.

This study examines the life, scholarly personality, and the work al-Nihāya fī al-Kināya of Abū Manṣūr al-Thaʿālibī, one of the leading scholars of Arabic language and rhetoric who lived in the 4th century AH. The primary aim of the research is not only to explore the subtleties of the art of allusion but also to analyze al-Nihāya fī al-Kināya, a work authored by al-Thaʿālibī exclusively on this subject. The thesis consists of three chapters. The Introduction presents a detailed account of al-Thaʿālibī's biography, the political and cultural setting of his time, and his literary personality. It also provides concise yet valuable information on the scholarly environment of the period, the prevailing literary taste, and the author's major works. The first chapter addresses the art of allusion in Arabic rhetoric from a theoretical perspective. It explains the lexical and technical meanings of allusion, its historical development, components, and classifications. Based on the element referred to (maknī ʿanhu), allusion is discussed in the forms of attribute (ṣifa), subject (mawṣūf), and relational (nisba) metonymies, while according to the means employed, it is examined in the forms of talwīḥ, ramz, and imāʾ/ishāra, each illustrated with examples. This chapter also explores the differences between allusion and sarcasm, along with the views of classical rhetoric scholars. The second chapter focuses on al-Thaʿālibī's al-Nihāya fī al-Kināya, which is notable for being the first independent work dedicated to allusion. The allusion contained in the work are classified both according to the maknī ʿanhu and the means employed, with examples provided for each. The sources, contexts, and linguistic features of the kināyas—ranging from private matters to various social topics—are identified to a large extent, and al-Thaʿālibī's stylistic features in employing kināya are analyzed. This study vividly reflects the literary taste and social conditions of the period. Furthermore, by addressing both the practical dimension of al-Nihāya fī al-Kināya in the field of kināya and the theoretical foundations of the art, it contributes to the field of Arabic language and rhetoric.