Bazı uçucu yağların antep fıstığı psillidi [agonoscena pistaciae burckhart and lauterer (hemiptera: psyllidae)] üzerindeki etkilerinin araştırılması

Abstract

Antep fıstığı (Pistacia vera L.), kurak ve yarı kurak bölgelerde yaygın olarak yetiştirilen, ekonomik değeri yüksek çok yıllık bir kültür bitkisidir. Son yıllarda Antep fıstığı psillidi (Agonoscena pistaciae Burckhardt ve Lauterer), ciddi verim kayıplarına neden olan başlıca zararlı hâline gelmiş; bu zararlıya karşı yoğun kimyasal pestisit kullanımı, çevre ve insan sağlığı açısından alternatif mücadele yöntemlerine olan gereksinimi artırmıştır. Bu çalışma, 2024–2025 yıllarında Siirt fıstığı bahçelerinde yüksek popülasyon yoğunluğuna sahip A. pistaciae'ye karşı bitkisel kökenli uçucu yağların insektisidal potansiyelini belirlemek amacıyla yürütülmüştür. Laboratuvar koşullarında kekik (Origanum onites L.), lavanta (Lavandula angustifolia Mill.) ve rezene (Foeniculum vulgare Mill.) uçucu yağları %0,1, %0,5, %0,75, %1 ve %2 olmak üzere beş farklı dozda ve üç tekerrürlü olarak uygulanmış; zararlının nimfleri üzerindeki öldürücü etkileri 24, 48 ve 72. saatlerde değerlendirilmiştir. Elde edilen sonuçlar, tüm uçucu yağlarda doz artışıyla birlikte ölüm oranlarının arttığını göstermiştir. Lavanta uçucu yağında Doz4 (%1) ve Doz5 (%2) 48. saatten itibaren %100 ölüm gözlenmiştir. Kekik uçucu yağında, Doz3 (%0,75) ve üzeri dozlarda ölüm oranları 48. ve 72. saatlerde %100'e ulaşmıştır. Rezene uçucu yağında ise ilk iki dozu diğer uçucu yağlara göre daha düşük seviyede ilerlerken Doz3 (%0,75) uygulamasında ölüm oranı %100 ulaşmıştır. Uçucu yağların kimyasal bileşenleri GC-MS analizleri ile belirlenmiştir. Ayrıca çalışmada moleküler docking ve PASS analizleri, özellikle karvakrol başta olmak üzere ana bileşenlerin Glutatyon S-Transferaz (GST) ve Sitokrom P450 enzimleriyle güçlü etkileşimler kurduğunu ortaya koymuştur. Sonuç olarak, kekik ve lavanta uçucu yağlarının düşük dozlarda dahi yüksek etkinlik gösterdiği, rezene uçucu yağının ise görece daha düşük insektisidal potansiyele sahip olduğu belirlenmiştir.Pistachio (Pistacia vera L.) is a perennial crop of high economic value that is widely cultivated in arid and semi-arid regions. In recent years, the pistachio psyllid (Agonoscena pistaciae Burckhardt and Lauterer) has become one of the principal pests causing significant yield losses; consequently, the intensive use of chemical pesticides against this pest has increased the need for alternative control strategies due to concerns regarding environmental and human health.This study was conducted during the 2024–2025 period to evaluate the insecticidal potential of plant-derived essential oils against A. pistaciae populations with high density in pistachio orchards in Siirt. Under laboratory conditions, essential oils of thyme (Origanum onites L.), lavender (Lavandula angustifolia Mill.), and fennel (Foeniculum vulgare Mill.) were applied at five different concentrations (0,1%, 0,5%, 0,75%, 1%, and 2%) with three replicates, and their lethal effects on psyllid nymphs were assessed at 24, 48, and 72 hours after treatment. The results indicated that mortality rates increased with increasing concentrations for all essential oils tested. In lavender essential oil treatments, 100% mortality was observed from the 48th hour onward at concentrations of 1% and 2%. For thyme essential oil, mortality reached 100% at 48 and 72 hours at concentrations of 0,75% and above. In contrast, fennel essential oil exhibited relatively lower efficacy at the first two concentrations, while complete mortality was achieved at the 0,75% concentration. The chemical compositions of the essential oils were determined by GC–MS analysis. In addition, molecular docking and PASS analyses revealed that the major constituents, particularly carvacrol, exhibited strong interactions with Glutathione S-Transferase (GST) and Cytochrome P450 enzymes. Overall, thyme and lavender essential oils demonstrated high insecticidal efficacy even at low concentrations, whereas fennel essential oil showed comparatively lower insecticidal potential.