KOLONYAL KÖKENLER İLE ULUSAL KALKINMA ARASINDA ŞİRKET KENTİ: ABADAN VE BATMAN’DA MEKÂNSAL AYRIŞMA VE SOSYAL TABAKALAŞMA

Abstract

Bu çalışma, petrol endüstrisine dayalı kentsel gelişim süreçlerini “şirket kenti” kavramı çerçevesinde, Abadan (İran) ve Batman (Türkiye) örnekleri üzerinden karşılaştırmalı bir perspektifle analiz etmeyi amaçlamaktadır. Çalışma, kentsel mekânın üretim süreçleri ve siyasal ideolojiler tarafından nasıl inşa edildiğini ve bu süreçlerin toplumsal tabakalaşma üzerindeki etkilerini sorgulamaktadır. Araştırmada, kentsel dönüşüm süreçleri nitel araştırma yöntemlerinden karşılaştırmalı tarihsel analiz tekniğiyle ele alınmıştır. Kurumsal arşivler, planlama kararları ve literatür taraması eşliğinde; kentsel mekânın inşası, modernleşme ve bağımlılık teorileri düzleminde teorik bir okumaya tabi tutulmuştur. Mekân, sadece fiziksel bir yapı değil, iktidar ilişkilerinin kristalleştiği politik bir zemin olarak kabul edilmiştir. Analiz sonucunda, her iki kentin de rasyonel planlama ve disiplin odaklı birer “sosyal mühendislik” projesi olarak kurgulandığı saptanmıştır. Ekonomik üretimin mekânsal bir tezahürü olarak şekillenen bu yerleşimlerde, kurumsal otoritenin fiziksel çevreyi tam kontrol altına aldığı görülmüştür. Siyasal bağlamın kentsel organizasyonu doğrudan belirlediği; kolonyal ve ulusal kalkınmacı politikaların farklı mekânsal çıktılar ürettiği tespit edilmiştir. Mekândaki hiyerarşinin ve sınıfsal ayrışmanın, konut alanlarından sosyal donatılara kadar her noktada inşa edildiği gözlemlenmiştir. Devletin veya kurumsal yapının, sanayileşmeyi kentsel bir vitrin olarak kullanarak toplumsal dönüşümü tetiklediği belirlenmiştir. Sonuç olarak kentsel mekânın, bağımlılık teorisi kapsamındaki sömürü ve eşitsizlik ilişkilerinin veya modernleşme teorisi temelindeki ulusal ideallerin somutlaştığı politik bir ürün olduğu ortaya konmuştur.