Mücâhid b. Cebr’in tefsiri ve tefsirindeki israilî rivayetlere yaratılışla ilgili ayetler bağlamında bir bakış

Abstract

21/642 yılında Mekke’de doğan Mücâhid b. Cebr (ö. 103/721) ilmini ilk olarak kölesi olduğu Kays b. Sâib’den almıştır. Tefsir, hadis ve fıkıh alanında Abdullah b. Abbas başta olmak üzere sahabenin önde gelenlerinden ilim öğrenmiştir. Kur’an’ı huzurunda defalarca tekrar ettiği İbn Abbas’ın vefatından sonra Mekke tefsir ekolünde pek çok ilim adamı yetiştirmiştir. Abdullah b. Abbas’tan aldığı tefsiri kayıt altına almış, öğrettiği tefsiri de kendi öğrencilerine yazdırmıştır. Bu yazılı kaynaklardan faydalanılarak kendisine nispet edilen Tefsîru Mücâhid adıyla meşhur tefsiri meydana gelmiştir. Bu tefsirinde Câhiliye dönemi şiirinden, sebeb-i nüzulden ve İsrâiliyâttan oldukça faydalanmış ve İsrâiliyât konusunda daha sonraki âlimlerce eleştirilmiştir. Kur’an’da yaratıcının kim olduğu ve yaratılışın niçin meydana geldiği hiçbir tartışmaya meydan vermeyecek kadar açık bir şekilde vurgulanırken, yaratılışın nasıl gerçekleştiği hususu açık değildir. İlk dönemlerde İsrâilî rivayetler bağlamında oluşturulan “yaratılış senaryosu” daha sonraki dönemlerde de aynen kabul görmüştür. Bu araştırmada Mücâhid’in tefsirinde bulunan, özellikle insanın yaratılışı konusundaki İsrâilî rivayetler bağlamında Kur’an’da yaratılış konusu ve onun İsrâiliyât anlayışı ortaya konmaya çalışılacaktır.