4-6 MAYIS 2024 CİZRE SELİNİN NEDENLERİ: İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ, YAĞIŞ DİNAMİKLERİ VE KENTSEL KIRILGANLIK

Abstract

Bu çalışma, 4-6 Mayıs 2024 tarihlerinde Cizre’de meydana gelen sel olayını meteorolojik, jeomorfolojik ve kentsel kırılganlık bağlamında incelemektedir. Araştırmada 1970-2024 dönemi Meteoroloji Genel Müdürlüğü yağış verileri kullanılmış; eğilim analizi için Mann-Kendall testi ve Sen’in eğim tahmin yöntemi uygulanmıştır. Ayrıca şiddet-süre-frekans (IDF) analizleri ve CBS tabanlı litoloji, eğim ve hidrografya verileri değerlendirilmiştir. Bulgulara göre, 4 Mayıs 2024’te kaydedilen 14,4 mm’lik yağış tek başına ekstrem bir değer oluşturmamaktadır. Ancak Mart 2024’teki 74,8 mm’lik yüksek yağış, zemin doygunluğunu artırarak Mayıs ayındaki daha düşük şiddetli yağışların taşkına dönüşmesine neden olmuştur. Litolojik olarak geçirimsiz kumtaşı-şeyl ardalanmaları ve alüvyon birimleri, yüzey akışını hızlandırmış; jeomorfolojik olarak %20’nin üzerindeki eğimler ve alüvyal yelpazeler taşkın riskini büyütmüştür. Kent içindeki menfez ve drenaj kanallarının tıkanması, özellikle Cudi ve Nur mahallelerinde derin su baskınlarına yol açmıştır. Ulusal ve uluslararası karşılaştırmalar, selin çoklu faktörlerin etkileşimiyle afete dönüştüğünü göstermektedir. Şanlıurfa 2023, Ahr Vadisi 2021 ve Derna 2023 olayları da benzer biçimde yağışın tek başına değil, jeomorfoloji ve kentsel kırılganlıkla birleştiğinde yıkıcı sonuçlar doğurduğunu kanıtlamaktadır. Çalışma, afet risk yönetiminde sadece yağış miktarına odaklanmanın yetersiz olduğunu; iklim değişikliği, topografya, zemin koşulları ve altyapının bütüncül biçimde değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.