OSMANLI DÖNEMİ VAKIF KÜTÜPHANELERİ VE BU KÜTÜPHANELERİN TOPLUM HAYATINA ETKİLERİ

Abstract

Türk-İslam medeniyetinin ayrılmaz bir parçası olan vakıf kültürü, Osmanlı Dönemi’nde altın çağını yaşamış ve kamusal hizmetlerin önemli bir kısmı hayır sahiplerince kurulan vakıflar tarafından üstlenilmiştir. Devletin ilk yıllarında yalnızca yol, çeşme, imarethane ve hastane yapımı gibi işleri üstlenen vakıfların hizmet alanı yıllara sâri olarak genişlemiş ve bünyesine medrese, mektep, kütüphane gibi birimlerin de eklenmesiyle sosyokültürel ve ekonomik hayatın neredeyse tamamını kuşatır hâle gelmişlerdir. Bahse konu vakıf eserleri içerisinde nitelik ve nicelik açısından önemli bir yer işgal eden kütüphaneler de bu değişime/gelişime ayak uydurmayı bilmiş ve başlangıçta saray, ev, konak gibi mekânlarda kurulan özel kütüphaneleri, zamanla halk kütüphaneleri, okul kütüphaneleri ve hatta özel ihtisas kütüphaneleri takip etmiştir. Değişim/gelişim kendisini mekânsal anlamda da göstermiş ve başlangıçta cami, türbe ve tekkelerin bünyesinde veya çevresinde konumlandırılan kütüphaneler; sonraları vakıf özelliğini korumakla birlikte, diğer vakıf eserlerinden bağımsız alanlarda veya eğitim öğretim kurumlarının yakınlarında inşa edilmeye ve eğitim camiasına hizmet verecek şekilde tanzim edilmeye başlanmıştır. Gerek diğer vakıf kurumlarıyla aynı ortamı paylaşan, gerekse müstakil olarak hizmet veren vakıf kütüphaneleri; toplum hayatını olumlu yönde etkilemiş, öğrenci ve âlimlerin kişisel gelişimlerine ve toplumun eğitim seviyesinin yükselmesine önemli katkı sunmuştur. Bu makale, Osmanlı vakıf kütüphanelerinin incelenmesi ve bahse konu kütüphanelerin toplum hayatına etkilerinin değerlendirilmesi amacıyla hazırlanmıştır. Araştırma neticesinde, vakıf kütüphanelerinin Osmanlı toplumunun sosyokültürel gelişimine büyük katkı sağladığı tespit edilmiştir.