İslâm Hukukunda Tedavi Amaçlı Alkol Kullanımının Genel Meşruiyet Çerçevesi

Abstract

Alkollü maddeler modern tıbbın birçok alanında mikrop kırıcıçözücü ve ilaç bileşeni olarak kullanılmaktadır. Bu özellikleri sayesinde çeşitli hastalıkların tedavisinde doğrudan veya dolaylı biçimde şifa vesilesi olabilmektedir. Antiseptik özelliğiyle cerrahi müdahalelerdefarmakolojik çözücü olarak ilaç üretiminde ve bazı tedavi yöntemlerinde vazgeçilmez bir unsur hâline gelmektedir. Bununla birlikte bu maddelerin dinî hükmüözellikle tüketim yoluyla tedavi söz konusu olduğundaİslâm hukukunda ciddi bir tartışma alanı oluşturmaktadır. Zira haram ve necis kabul edilen bir maddenin tedavi amacıyla kullanılıp kullanılamayacağı meselesi hem teorik hem de pratik açıdan önemli bir problem olarak karşımıza çıkmaktadır. İslâm hukukunda insan sağlığının korunmasıdinin beş temel gayesinden (makâsıdü’ş-şerîa) biri olan nefsin muhafazası ilkesi kapsamında değerlendirilmektedir. Bu ilkehastalık hâlinde tedavi olmayı hem bireysel bir sorumluluk hem de toplumsal bir yükümlülük hâline getirmektedir. Ancak tedavi sürecinde kullanılan maddelerin helâl olup olmamasıözellikle alkollü bileşiklerin (hamretil alkol) tıbbî maksatlarla kullanımı bağlamında önemli bir tartışma alanı doğurmaktadır. HamrKur’ân’da açıkça haram kılınmış bir madde olarak zikredilmektedir. Bununla beraber modern tıpta antiseptikçözücü veya ilaç bileşeni olarak yaygın biçimde kullanılabilmesidinen yasaklanan bir unsurun şifa vesilesi olup olamayacağı sorusunu gündeme getirmektedir. Klasik fıkıh eserlerinde içkiyle tedavi olmanın hükmü üzerinde ayrıntılı biçimde durulmakta ve farklı yaklaşımlar ileri sürülmektedir. Bazı fakîhler tedavi amacıyla haram bir maddenin kullanılmasını kesin biçimde reddetmektedir. Bazıları ise zaruret ve şifa ümidi gibi şartlarla istisnaî cevaz vermektedir. Bu tartışmalarhastalık hâlinde tedavi olmanın hükmünün mezheplere göre farklı şekillerde değerlendirildiğini göstermektedir. Bazı durumlarda tedavi mubah yani yapılması serbest görülmektekimi zaman müstehap yani tercih edilen bir davranış sayılmaktazaruret hâlinde ise tedavi vâcib yani zorunlu kabul edilmektedir. Hanefî mezhebinin zâhir görüşü tedavide alkol kullanımını câiz görmemektedir. Ancak bazı fakîhler zaruret ve şifa ümidi gibi şartlarla istisnaî cevaz vermektedir. ŞâfiîMâlikî ve Hanbelî mezheplerinde de benzer şekilde farklı yorumlar bulunmaktadır. Çağdaş fıkıh akademileri ve dinî otoriteler ise modern tıbbın imkânları ve toplumsal sorumluluklar çerçevesinde bu hükümlere yeni açılımlar getirmektedir. Bu çalışmadoküman analizi yöntemiyle konuyla ilgili klasik kaynaklar ve çağdaş yaklaşımları mukayeseli olarak incelemekte; İslâm hukukunda tedavi amacıyla alkol kullanımının meşruiyet çerçevesini ortaya koymayı ve tarihsel birikim ile güncel ihtiyaçları bir arada değerlendirmeyi hedeflemektedir. Ayrıca konuyla ilgili müstakil ve kapsamlı çağdaş bir çalışmaya rastlanmamış olmasıbu araştırmanın alana mütevazı bir katkı sağlayabileceğini ve mevcut boşluğu kısmen doldurma imkânı sunduğunu göstermektedir.