GİRİT’TE TÜRK HÂKİMİYETİNİN AŞINMASI: TOPLUMLAR ARASI REKABETTE EĞİTİM FAKTÖRÜ

Abstract

Girit adasının Osmanlı hâkimiyet alanından çıkışı uzun bir süreçte gerçekleşmiş olupgenel itibarıyla kaynağını Islahat Fermanı’nın (1856) beraberinde getirdiği görece özgürlükçüyönetim anlayışı ve XIX. y.y.’a damgasını vuran ulusçuluk hareketlerinden almıştır.Ancak her ne şekilde olursa olsun, Osmanlı Devleti’nden ayrılan diğer eyaletlerde olduğugibi Girit isyanlarında da özgül dinamiklere rastlamak olasıdır. Özellikle Yunanistan’ınbağımsızlık statüsü kazanmasından sonra Girit’te yoğun bir Yunan propagandası hâsılolmuş, yerel dinamiklerin çabaları sonucunda Ada Yunanistan’ın kültürel ve siyasal etkialanına girmiştir. Merkezi Osmanlı yönetimi ile ciddi krizleri beraberinde getirecek olan buyönetim zaafı Rum ve Müslüman halk arasında derin ayrılıklar yaratmıştır. Büyük ölçüdeYunan tandanslı cemiyetlerin yönlendirmesiyle ayrılıkçı düşünce doğrultusunda mobilizeedilmeye çalışılan Girit halkı, son kertede eğitim yoluyla Osmanlı kimliğinden koparılmıştır.Yunan kültürel değerlerinin aşılandığı Giritli gençlerin kazanılması ya da en kötü ihtimalleMüslüman çocukların kaliteli bir eğitim almaları için Osmanlı devlet yöneticileri çeşitliarayışlara girmişlerdir. Türkiye Cumhuriyeti Devlet Arşivleri’nde yer alan belgeler ışığındaOsmanlı siyasal elitlerinin Girit’teki sorunları eğitim yoluyla çözme yolundaki yoğun çabalarıgözlenebilmektedir. Bu çalışmada, Girit meselesini inceleyen literatürde üzerinde pekdurulmamış bir unsura odaklanılarak eğitimin siyasal boyuttaki rolünün Osmanlı yöneticileritarafından ne denli erken dönemde anlaşıldığı ortaya konulmuştur.