Hatm-i Hâcegân ve Hâlidîlik'teki Uygulanan Örnekleri

Abstract

Nakşibendiyye’de toplu zikir olarak icra edilen hatm-i hâcegânın, Bahâeddin Nakşibend öncesihâcegân döneminden itibaren uygulandığı tahmin edilmektedir. Fatiha, İnşirah ve İhlas surelerininokunduğu bu zikir, sonraki dönemlerde “hatm-i kebîr (büyük hatme)” diye Abdulhalık-ı Gucdüvânî’yedayandırılmaktadır. Bahâeddin Nakşibend, İmâm-ı Rabbânî gibi diğer şeyhlere nispet edilen hatmetürleri ise daha kısa olup “hatm-i sağîr (küçük hatme)” olarak isimlendirilmektedir. Nakşibendîliğinerken döneminde, bir ihtiyacın giderilmesi veya bir belanın defedilmesinin sonuçlandırılması (hatm)için icra edilen hatme, XVIII. yüzyıldan sonra özellikle Hâlidîlik döneminde, muayyen vakitlerde tertipedilen bir vird haline bürünmüştür. Bilindiği kadarıyla, Hâlidîlikten itibaren tarikata müntesipolmayanlar hatmeye alınmamaktadır. Bununla beraber bazı Hâlidîlerin hatmeyi topluma açık birbiçimde icra ettikleri de olmuştur. Hâlidîliğin değişik kollarında icra edilen hatmenin “erkân” diyeisimlendirilen ana esaslarında bir farklılık görülmezken; bu esasların uygulanma detayları olan“âdâb”larda değişiklikler olabilmektedir. Nitekim tarikatta âdâb, şeyhlerin belirlediği ilkelerdenibarettir.