Mu’tezilî Tevhîd Anlayışının Çağdaş Bir Okuması: Zühdî Hasan Cârullah’ın el-Mu’tezile Adlı Eseri Bağlamında İlâhî Sıfatlar

Abstract

Bu makale

Filistinli çağdaş araştırmacı Zühdî Hasan Cârullah’ın el-Mu’te- zile adlı eseri üzerinden Mu’tezile mezhebinin ilâhî sıfat anlayışını çağdaş kelâmî ve eleştirel bir perspektifle incelemektedir. İslâm kelâm tarihinde Mu’te- zile

tevhîd ilkesini merkeze alan yaklaşımıyla Allah’ın sıfatlarının zâttan ayrı ve kadîm ontolojik varlıklar olarak kabul edilemeyeceğini savunmuş; bu tu- tum

mezhebin hem iç doktriner gelişimini hem de diğer kelâmî ekollerle iliş- kilerini belirleyen temel bir çerçeve oluşturmuştur. Cârullah’ın eseri Türkiye’de ilahiyat fakültelerinde sıklıkla başvurulan bir kaynak olmasına rağmen

müel- lifin metodolojik yaklaşımı ve yorum tarzı üzerine yapılan akademik değerlen- dirmeler sınırlı kalmıştır. Bu çalışma

el-Mu’tezile’de “tevhîd” başlığı altında ele alınan ilâhî sıfatlar tartışmasını merkeze alarak

Cârullah’ın Mu’tezilî sıfat doktrinini hangi kavramsal modeller ve yöntemsel tercihler üzerinden sistema- tize ettiğini analiz etmektedir. Nitel araştırma yöntemi çerçevesinde yürütülen incelemede metin çözümlemesi

kavramsal analiz ve karşılaştırmalı değerlen- dirme teknikleri kullanılmış; Cârullah’ın yorumları

klasik Mu’tezilî kaynaklar ve Ehl-i Sünnet kelâmı bağlamında mukayeseli olarak ele alınmış

ayrıca ko- nuya ilişkin modern araştırmaların sunduğu kavramsal ve yöntemsel katkılar dikkate alınarak değerlendirilmiştir. Çalışma

Cârullah’ın Mu’tezile’nin rasyo- nel ve tenzih merkezli tevhîd anlayışını bütünlüklü bir biçimde görünür kıldı- ğını

özellikle irade

semʿ ve basar gibi sıfatlar bağlamında mezhep içi kavram- sal gerilimleri çözmekten ziyade

bu gerilimleri analitik düzeyde belirginleşti- ren bir okuma sunduğunu ortaya koymaktadır. Bu yönüyle makale

Mu’tezilî tevhîd anlayışının modern yorumlarını betimleyici bir aktarımın ötesine taşıya- rak

çağdaş kelâm araştırmaları açısından eleştirel ve problem merkezli bir de- ğerlendirme imkânı sunmayı amaçlamaktadır.