Planlamasız kırsal mı, plancısız planlama mı? Türkiye’de kırsal mekâna müdahale araçlarının şehir planlama perspektifinden eleştirel bir analizi

Abstract

Giriş ve Hedefler Türkiye’de kırsal alanlar, planlama disiplini içerisinde genellikle kentsel alanların gölgesinde kalmıştır. Bu çalışma, kırsal mekânı dönüştüren arazi toplulaştırma projeleri ile köy yerleşme planlarını şehir planlama perspektifinden eleştirel bir yaklaşımla incelemektedir. Araştırmada, 6360 sayılı Kanunla köylerin mahalleye dönüştürülmesinin yarattığı boşluk “planlamasız kırsal” olarak tanımlanırken; bu alanlardaki düzenlemelerin mühendislik odaklı yürütülmesi “plancısız planlama” kavramıyla açıklanmaktadır. Yöntemler Araştırmada nitel ve nicel yöntemlerin bir arada kullanıldığı karma bir yaklaşım benimsenmiştir. İlgili mevzuat, üst ölçekli strateji belgeleri ve kurumsal veriler nitel içerik analizine tabi tutulmuş ve kurumlar arası yetki matrisi oluşturulmuştur. Nicel boyutta ise, Devlet Su İşleri’nin (DSİ) 2020-2024 yılları arasındaki kümülatif tescil verileri kullanılarak En Küçük Kareler (OLS) yöntemine dayalı Basit Doğrusal Regresyon analizi uygulanmış ve sürecin zamansal ilerleyiş hızı modellenmiştir. Bulgular Arazi toplulaştırması tarımsal verimlilik ve akaryakıt tasarrufu gibi alanlarda teknik başarı sağlasa da; sosyal dokunun korunması, ekolojik koridorlar, peyzaj bütünlüğü ve yerel katılım boyutlarında yetersiz kalmaktadır. Uygulanan regresyon modeli (Ŷ = 0,313X-0,35; R2 Y ˆ=0,313X-0,35;R^2≈0,949), Türkiye'de yıllık ortalama 313 bin hektar arazinin tescil edilebildiğini göstermektedir. Bu mevcut ilerleme hızıyla, toplulaştırmaya uygun 14,3 milyon hektarlık alanın ancak 2047 yılında tamamlanabileceği ve bu uzun sürecin kırsal peyzajda tahribatı derinleştireceği saptanmıştır. Ayrıca, genel imar mevzuatından kopuk yürütülen köy yerleşme planlarının kırsal kimliği korumada zayıf kaldığı belirlenmiştir. Sonuçlar Elde edilen sonuçlar, Türkiye’de parçacıl ve mühendislik odaklı müdahaleler yerine; peyzaj ekolojisini, yerel mimariyi ve sosyal dinamikleri kapsayan “Bütünleşik Kırsal Mekânsal Planlama” modelinin acilen hayata geçirilmesi gerektiğini göstermektedir. Bu süreçte, şehir plancılarının stratejik ve kurumsal rolünün yasal mevzuatla yeniden tanımlanması ve uygulamalara dâhil edilmesi büyük önem taşımaktadır.