Erzurumlu İbrâhim Hakkı'nın bilgi anlayışı

Bu tez, mutasavvıf, âlim, filozof ve şair kimliğiyle 18. yüzyıl Osmanlı düşünce geleneğinin önde gelen isimlerinden biri olan Erzurumlu İbrâhim Hakkı'nın (1703-1780) bilgi anlayışını incelemektedir. Araştırmanın amacı, İbrâhim Hakkı'nın bilgiye ilişkin görüşlerini yalnızca tasavvufî perspektiften değerlendirmekle sınırlı kalmayıp, epistemolojik bağlamda da ele alarak onun düşünce dünyasının bütüncül bir tasvirini ortaya koymaktır. Bu yönüyle çalışma, literatürde çoğunlukla mârifet ve irfân kavramları çerçevesinde ele alınan İbrâhim Hakkı'nın bilgi anlayışını daha geniş bir bağlamda değerlendirmeyi hedeflemektedir. Çalışmada, İbrâhim Hakkı'nın Dîvân, Mârifetnâme, İrfâniyye, İnsâniyye ve Mecmûatü'l-meânî adlı eserleri temel kaynak olarak kullanılmış; bu eserlerin hem orijinal nüshaları hem de sadeleştirilmiş baskıları incelenmiştir. Ayrıca, ilgili akademik çalışmalar da değerlendirilerek bilgi anlayışına dair veriler desteklenmiştir. Özellikle Mecmûatü'l-meânî'deki Tertîbü'l-?ulûm bölümü ile eğitim ve öğretim üzerine görüşleri, onun bilgi tasnifi, bilgi kaynakları ve bilginin amacı konularındaki sistematik yaklaşımının tespit edilmesinde belirleyici olmuştur. Metin merkezli analiz yöntemiyle gerçekleştirilen bu araştırmada, İbrâhim Hakkı'nın bilgi anlayışı tarihsel ve felsefî bağlamı içinde ele alınmış; tasavvufî boyutunun yanı sıra felsefî, ahlâkî ve bilimsel yönleri de açığa çıkarılmıştır. Sonuç olarak çalışma, İslam felsefesi ve Osmanlı düşünce tarihi literatürüne, özellikle de bilgi felsefesi bağlamında, özgün katkılar sunmayı amaçlamaktadır.

This thesis examines the understanding of knowledge of Erzurumlu İbrâhim Hakkı (1703–1780), one of the prominent figures of the 18th-century Ottoman intellectual tradition, known as a Sufi, scholar, philosopher, and poet. The aim of the study is not only to evaluate İbrâhim Hakkı's views on knowledge from a purely Sufi perspective but also to address them within an epistemological framework, thereby providing a comprehensive portrayal of his intellectual world. In this respect, the study seeks to offer a broader perspective than the existing literature, which predominantly focuses on the concepts of ma?rifa and ?irf?n in analyzing İbrâhim Hakkı's understanding of knowledge. The primary sources of this research are İbrâhim Hakkı's works Dîvân, Mârifetnâme, İrfâniyye, İnsâniyye, and Mecmûatü'l-me?ânî, which have been examined both in their original manuscripts and modern editions. In addition, relevant academic studies have been consulted to support the analysis of his epistemological views. Particularly, the "Tertîbü'l-?ulûm" section in Mecmûatü'l-me?ânî and his reflections on education and instruction were decisive in identifying his systematic approach to the classification of knowledge, sources of knowledge, and the purpose of knowledge. Adopting a text-centered analytical method, this study situates İbrâhim Hakkı's understanding of knowledge within its historical and philosophical context, bringing to light not only its Sufi dimension but also its philosophical, ethical, and scientific aspects. Ultimately, the research aims to make an original contribution to the literature of Islamic philosophy and Ottoman intellectual history, particularly in the field of epistemology.