Behçet Çelik'in Belleğin Girdapları adlı romanının metindilbilimsel çözümlemesi

Dil, insan türünün gelişimine ön ayak olmuş bir mihenktir. Dil yetisiyle insan, kolektif hareket kabiliyetini destekleyen bildirişimini sağlamış; arzusunu, meramını, duygu durumunu ve anlatısını konuşma suretiyle öteki olana aktarabilmiştir. Yazının iletişim araçları içerisinde tercih edilmedeki artan oranı giderek standardize oluşunu sağlamış ve üzerine çalışılması gereken bir alan yaratmıştır. Bu alan içerisinde ekseriyetle dillerin sistematiğine yönelik çalışmalar ivme kazanmış ve yazı ile dilin iç içe geçerek sürekli geliştiği bir işleyiş peyda olmuştur. Bu işleyiş birikip doruk noktasına ulaştığı 20. yy'da dilin yapısını ve dinamiğini ortaya koymaya çalışan dilbilim alanını ve son kertede metindilbilim sahasını yaratmıştır. Metindilbilim, kurduğu yapı sistemi ile bir metnin en küçük biçim biriminden anlaşılması en güç arka planına kadar barındırdığı tüm parametreleri bulup çıkarmaya yönelik nesnel bir çalışma alanıdır. Metindilbilimin örgütsel yapı şemasında beliren üç bileşen vardır. Bu bileşenlerden üst yapı, çatı görevi görürken küçük ölçekli yapı ve büyük ölçekli yapı ise iki ayrı taşıyıcıdır. Küçük ölçekli yapı sistemiyle metnin yüzeyini teşkil eden gramatikal yapıya odaklanıp kelimelerin ve kelime gruplarının arasındaki bağıntı ortaya çıkarılır. Büyük ölçekli yapı sistemiyle de derindeki semantik ağ tespit edilerek küçük ölçekli yapıyla olan uyumu irdelenir. Üst yapı sistemiyle metnin türü belirlenerek küçük ve büyük yapı sistemleriyle tutarlılığı ölçülür. Anlatısal türler içerisinde anlaşılması daha güç bulunan metinlere yönelik dilbilgisel, sözcüksel ve anlamsal incelenmelerin yapılması söz konusu metinlerin idrak edilmesini kolaylaştırır. Buradan hareketle betimleyici sunuş tarzını içselleştirmiş yazınsal metinlerden biri olan roman anlatısına yönelik bu çalışma sahasının oldukça etkin olduğu söylenebilir. Çalışmaya konu olan eser de Behçet Çelik tarafından kaleme alınmış bir roman metnidir. Toplamda 266 sayfa olup 2019'da İletişim yayınlarından çıkan bu eser, ilk olarak küçük ölçekli yapı sistemindeki yineleme, eşdizimsel örüntüleme, dilbilgisel bağlaşıklık, gönderim, eksilti,değiştirim, bağıntı öğeleri, benzerlik/koşutluk, zaman uyumu ve görünüş ölçütleriyle incelenmiştir. İkinci aşamada büyük ölçekli yapı sistemindeki dönüşüm sıralaması, işlev, başlık, konu, anahtar sözcükler, içerik şeması, ana düşünce cümlesi, üslup, anlatıcı bakış açısı, özet, sonuç cümlesi ve örge/izlek ölçütleriyle anlamsal ilişki ortaya koyulmuştur. Son olarak üst yapı sistemiyle metnin türü belirlenmiştir.

Language is a catalyst that has contributed to the evolutionary leap of the human species. With their ability to use language, humans have established communication that supports their collective movement; they have been able to convey their desires, intentions, emotional states, and narratives to others through speech. The increasing preference for writing as a means of communication has led to its standardization and created a field worthy of study. Within this field, studies on the systematics of languages have gained momentum, and a process has emerged in which writing and language are intertwined and constantly evolving. This process reached its peak in the 20th century, giving rise to the field of linguistics, which seeks to reveal the structure and dynamics of language, and ultimately to the field of text linguistics. Text linguistics is an objective field of study that seeks to identify all the parameters contained in a text, from its smallest formal units to its most difficult-to-understand background, through the structural system it has established. There are three components in the organizational structure of text linguistics. Of these components, the superstructure serves as the roof, while the small-scale structure and large-scale structure are two separate carriers. The small-scale structure system focuses on the grammatical structure that forms the surface of the text and reveals the relationships between words and word groups. The large-scale structure system identifies the underlying semantic network and examines its compatibility with the small-scale structure. The superstructure system determines the type of text and measures its consistency with the small- and large-scale structure systems. Linguistic, lexical, and semantic analyses of texts that are more difficult to understand within narrative genres facilitate the comprehension of these texts.Based on this, it can be said that this field of study, which focuses on the narrative of novels, one of the literary texts that has internalized the descriptive presentation style, is quite effective. The work in question is a novel written by Behçet Çelik. This work, which is 266 pages long and published by İletişim Publications in 2019, was first examined in terms of repetition, collocation, grammatical cohesion, reference, ellipsis, substitution, relational elements, similarity/parallelism, tense and appearance criteria in the small-scale structure system. In the second stage, the semantic relationship was revealed using the criteria of topic sequencing, function, title, subject, key words, schema, topical sentence, style, point of view, summary, conclusion sentence and motif/theme in the large-scale structure system. Finally, the type of text was determined using the superstructure system.