Fâtımî Halifesi el-Hâkim Döneminde Astronomi Faaliyetleri ve el Hâkim’in Öldürülmesi

Abstract

Fâtımî Halifesi Hâkim Biemrillâh (H. 386-411 / M. 996-1021) döneminde astronomi faaliyetleri ve Hâkim Biemrillâh’ın öldürülmesi olayına ilişkin hazırlanan bu çalışmada, ana kaynaklardan ve tetkik eserlerden fişleme yöntemi ile veriler toplanmış ve bu çalışmanın esası oluşturulmuştur. Dönemin ana kaynaklarına ulaşmaya gayret gösterilmiş ve bu kaynaklardan önemli ölçüde istifade edilmiştir. Bu vesileyle kaynaklardan toplanan veriler ve sosyal bilimler alanında kullanılan klasik yazım yöntemiyle Fâtımîler döneminde yapılan astronomi faaliyetleri aydınlatılmaya çalışılmıştır. Esasen Fâtımîlerin yükselme döneminde astronomi bilimine önem verilmiş ve bazı halifeler bu bilim dalına merak duymaya başlamışlardır. Bu amaçla Azîz-Billâh döneminde (H. 364-386 / 975-996) başlatılan rasad çalışmaları oğlu Hâkim Biemrillâh döneminde sürdürülmüştür. İbn Yûnus, İbnü’l Heysem, Ebu Abdullah İbnü’l-Balensi ve Ali b. Süleyman bu dönemde ön plana çıkan ve astronomi faaliyetleri yürüten önemli bilim insanları olarak göze çarpmaktadır. Özellikle rasad faaliyetlerinin sürdürülmesi için Mukattam Dağı’nda inşa edilen gözlemevinin başına Hâkim Biemrillâh tarafından İbn Yûnus tayin edilmişti. Ancak İbn Yûnus’un astronomi çalışmalarını yürüttüğü gözlemevinin kurumsallığı hakkında devam edegelen bazı tartışmalar kaynak yetersizliğinden dolayı belirsizliğini korumaktadır. Bununla birlikte gözlem faaliyetlerinin yapıldığı ve İbn Yûnus’un çalıştığı Mukattam Dağı’ndaki rasathane halife Hâkim Biemrillâh tarafından sık sık ziyaret edilmekteydi. Halifenin bu ziyaretleri düşmanlarına Hâkim Biemrillâh’ı ortadan kaldırmak için fırsat vermiştir. Halifenin astronomiye merakını bilen düşmanları, kız kardeşiyle işbirliği yaparak onu Mukattam Dağı’nda ortadan kaldırmışlardır.