Buhârî'nin Vucûdu'l-Likâ Şartına Dair Bir İnceleme

Muhaddisler hadislerin sıhhatini tespit edebilmek için bir dizi önemli kriterler ortaya koymuşlardır. Bu kriterlerin bir kısmı üzerinde genel bir kabul bulunmakla birlikte bir kısmı ihtilaf konusu olmuştur. Râvilerin birbirinden "an" lafzını kullanarak yaptığı rivayetler literatürde mu‘an‘an olarak adlandırılmıştır. Bu türden rivayetlerin sahih kabul edilmesinin bazı şartları vardır. Bunların başında "an" lafzını kullanan râvinin müdellis olmaması gelmektedir. Bu şartın aranması temeldir. Bundan sonra râvi ile hocası arasında likâ ya da semâ‘ gerçekleşmiş mi, yoksa bu husus imkân dahilinde mi kalmış konusu tartışılmıştır. Buhârî bu konuda likâ ya da semâ‘ın tahakkukunu ararken, Müslim likânın mümkün olmasıyla yetinmiştir. Buhârî'nin bu görüşü daha önce hocası Ali b. Medînî tarafından da benimsenmiştir. Meselenin Müslim tarafından Mukaddime'de işlenmesi ve bu konuda kendisinden farklı düşünenleri ağır ifadelerle eleştirmesi işin ehemmiyetini artırmıştır. Müslim'in Mukaddime'deki ifadeleri yorumlanmaya çalışılmış ve kastettiğinin kim olduğu sorusu sorulagelmiştir. Müslim'in hedefindeki isimlerin Buhârî ve hocası Ali b. Medînî olduğu genel kanaatinin yanında İbn Kesîr başta olmak üzere bazı âlimler ise Müslim'in sert ifadelerinden Buhârî'yi kurtarmak için olsa gerek kastedilen kişinin aslında Ali b. Medînî olduğunu, Buhârî'nin vucûdu'l-likâ şartını sadece Sahîh'inde aradığını öne sürmüşlerdir. Ancak ne var ki bu iddialarını ispat edecek güçlü argümanlar kullanamamışlardır. Öte yandan Buhârî'nin et-Târîhü'l-kebîr'i başta olmak üzere farklı eserlerinde bu kriteri esas alarak yaptığı değerlendirmeler onun bu şartı sadece Sahîh'ine özgü kılmadığı ve genel bir sıhhat prensibi olarak kabul ettiğini ortaya koymaktadır.

In order to determine the authenticity of hadith, the muhaddiths developed a set of rigorous criteria. While some of these criteria were generally accepted, remained subject to scholarly debate. The transmissions in which narrators transmit from one another by using the word “?an” are called mu?an?an in the literature. There are certain conditions for such transmissions to be accepted as authentic. At the head of these comes that the narrator who uses the word “?an” should not be a mudallis. The seeking of this condition is fundamental. After this, it was discussed whether there had been liq?? or sam?? between the narrator and his teacher, or whether this matter had remained within the bounds of possibility. While al-Bukh?r? in this regard required the realization of liq?? or sam??, Muslim was content with the possibility of liq??. This view of al-Bukh?r? had also earlier been adopted by his teacher ?Al? b. al-Mad?n?. The treatment of the matter by Muslim in the Muqaddimah and his criticizing, with harsh expressions, those who thought differently from him increased the importance of the issue. The statements of Muslim in the Muqaddimah have been tried to be interpreted, and the question of whom he meant has been continually asked. Alongside the general opinion that the names targeted by Muslim were al-Bukh?r? and his teacher ?Al? b. al-Mad?n?, some scholars, headed by Ibn Kath?r, claimed—perhaps in order to save al-Bukh?r? from Muslim’s harsh expressions—that the person actually intended was ?Al? b. al-Mad?n?, and that al-Bukh?r? sought the condition of the existence of liq?? only in his ?a???.However, they were not able to use strong arguments to prove this claim. On the other hand, the evaluations made by al-Bukh?r?, especially in his al-T?r?kh al-kab?r and also in his other works, based on this criterion, show that he did not restrict this condition to his Sah?h alone, but accepted it as a general principle of authenticity.