Geç Dönem Osmanlı Devleti’nde Şirketleşme: Uhuvvet-i Osmaniye Halı Anonim Şirketi Örneği

Abstract

Şirketleşme, ekonomik faaliyetlerin hacim ve yoğunluğu ile sermaye birikimine bağlı olarak daha çok Batı Avrupa ülkelerinde ve özellikle de 17. yy’dan itibaren İngiltere, Fransa ve Hollanda gibi ülkelerde gelişme göstermiştir. Bu olgunun kıta Avrupa’sında yaygınlık kazanması şirketleşme için hukuki ve sosyal politikaların gelişmesini beraberinde getirmiştir. Avrupa’da erken modern dönemlerden itibaren görülen şirketleşme olgusu Osmanlı coğrafyasında farklı bir yol izlemiş ve adına Mudarebe denilen daha çok bir emek ve sermaye ortaklığı şeklinde ifade edilebilecek bir süreç izlemiştir. Mudarebe sistemi klasik dönemde uygulanmakla birlikte devletin modernleşme sürecine girdiği ve yeni bir ekonomi politik izlemeye başladığı 19. yüzyılda şirketleşme daha farklı ve pratik bir yol izlemiştir. Bu yeni dönemde başta Tanzimat bürokratları olmak üzere şirketleşmenin önemine vurgu yapılmış ve Şirket-i Hayriye ile Ziraat Bankası’yla bu süreç somutlaşmıştır. Osmanlı Devleti’nde gerçek anlamda şirketleşme II. Meşrutiyet’le birlikte hız kazanırken bu dönemde sermaye birikimi artan Müslüman – Türk orta sınıf şirketleşme yönünde ciddi bir çaba göstermiştir. Bu çabanın sonucu olarak, I. Dünya Savaşı’nın sonuna kadar ticari şirket olarak addedilen anonim şirket sayısında önemli bir artış yaşanmıştır. Araştırmamız, II. Meşrutiyet’in şirketleşme pratiği ve izlenen ekonomik modeller üzerinde durarak bu dönemde milli bir şirket vasfına sahip olan Uhuvvet –i Osmaniye Halı Anonim Şirketi örneğinden yola çıkarak dönemin şirketleşme olgusunu ve bunun etkilerini araştırmaya çalışacaktır.