Yaşar Kemal ve Ö. Zülfü Livaneli'nin çocuk edebiyatı eserlerinde adalet ve özgürlük değerleri: Bir karşılaştırma

Bu araştırmada Yaşar Kemal'in "Filler Sultanı ile Kırmızı Sakallı Topal Karınca" ve Zülfü Livaneli'nin "Son Ada'nın Çocukları" adlı çocuk eserlerinde adalet ve özgürlük değerlerinin nasıl temsil edildiğini karşılaştırmalı olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Çocuk edebiyatının, değerlerin çocuklara sezdirilmesinde ve toplumsal bilinç oluşturulmasından hareketle farklı anlatım şekillerine sahip iki distopik romanın bu değerleri hangi anlatı teknikleri, karakter davranışları, olay örgüleri ve sembolik öğeler aracılığıyla sunduğu ortaya konmuştur. Çalışma, nitel araştırma yaklaşımıyla yürütülmüş; veri toplamada doküman incelemesi, analizde betimsel analiz kullanılmıştır. Eserler baştan sona okunarak adalet ve özgürlükle ilişkili bölümler fişlenmiş, temalar altında sınıflandırılmıştır. Değerlerin anlam katmanlarını belirlemede Rokeach, Nelson, Spranger ve Schwartz'ın değer sınıflandırmaları kuramsal çerçeve olarak kullanılmış; ayrıca bulgular, 2024 Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'nde yer alan adalet, özgürlük, yardımseverlik, merhamet, sorumluluk, dürüstlük, vatanseverlik gibi temel değerlerle karşılaştırılarak değerlendirilmiştir. Bulgular, iki eserin değer eğitiminde hem ortak hem de birbirini tamamlayan yönlere sahip olduğunu göstermektedir. Yaşar Kemal'in eserinde adalet ve özgürlük değerleri, güçlü - zayıf ilişkisinin belirgin olduğu alegorik bir yapı içinde toplumsal düzeyde ele alınmakta; "Filler Sultanı" karakteri aracılığıyla otoritenin adaleti nasıl araçsallaştırabileceği çarpıcı biçimde ortaya konulmaktadır. Buna karşılık karıncaların kolektif mücadelesi haksızlık ve zulmün ancak dayanışma, vicdan ve ortak sorumluluk duygusuyla aşılabileceğini göstermekte; böylece adalet ve özgürlük değerlerinin toplumsal bilinç, birliktelik ve ortak iradeyle mümkün hâle geldiği vurgulanmaktadır. Zülfü Livaneli'nin eserinde ise değerlerin bireysel farkındalık, vicdan ve hak savunusu üzerinden işlendiği; çocuk karakterlerin otorite karşısında doğruyu savunma cesaretiyle adalet ve özgürlük kavramlarını içselleştirdikleri tespit edilmiştir. Livaneli, özgürlüğü "eyleme geçen vicdan" olarak tanımlamakta ve kötülük karşısında sessiz kalmanın da bir ahlaki sorumluluk olduğunu vurgulamaktadır. Dolayısıyla eserler, çocuklara adalet ve özgürlük değerlerini farklı eğitsel yaklaşımlar aracılığıyla kazandırmakta; Yaşar Kemal'in anlatısı toplumsal dayanışma ve ortak adalet bilincini öne çıkarırken, Zülfü Livaneli'nin eseri bireysel özgürlük, empati, düşünsel olgunluk ve demokratik farkındalığı desteklemektedir. Araştırma, çocuk edebiyatında değer aktarımının hem estetik hem pedagojik açıdan güçlü bir işleve sahip olduğunu; iki yazarın eserlerinin adalet ve özgürlük değerlerini çocuklara farklı fakat tamamlayıcı nitelikte sunduğunu ortaya koymaktadır. Anahtar Kelimeler: Yaşar KEMAL, Zülfü LİVANELİ, çocuk edebiyatı, değerler, adalet, özgürlük, karşılaştırma.

This study aims to examine comparatively how the values of justice and freedom are represented in the children's works "The Sultan of Elephants and the Red-Bearded Lame Ant" by Yaşar Kemal and "The Children of the Last Island" by Zülfü Livaneli. Based on the premise that children's literature plays a role in instilling values in children and shaping social consciousness, this study reveals how these values are presented in two dystopian novels with different narrative styles through narrative techniques, character behaviors, plot structures, and symbolic elements. This study was conducted using a qualitative research approach; document analysis was used for data collection, and descriptive analysis was used for analysis. The works were read from beginning to end, and sections related to justice and freedom were highlighted and classified under themes. Rokeach, Nelson, Spranger, and Schwartz's value classifications were used as a theoretical framework to determine the layers of meaning of values; furthermore, the findings were evaluated by comparing them with fundamental values such as justice, freedom, benevolence, compassion, responsibility, honesty, and patriotism, which are included in the 2024 Turkish Century Education Model. The findings show that the two works have both common and complementary aspects in terms of values education. In Yaşar Kemal's work, the values of justice and freedom are addressed at the societal level within an allegorical structure where the strong-weak relationship is prominent; the character of the "Elephant King" strikingly reveals how authority can instrumentalize justice. In contrast, the collective struggle of the ants shows that injustice and oppression can only be overcome through solidarity, conscience, and a sense of shared responsibility; thus, it emphasizes that the values of justice and freedom are made possible through social consciousness, unity, and collective will. In Zülfü Livaneli's work, it has been observed that values are explored through individual awareness, conscience, and the defense of rights; the child characters internalize the concepts of justice and freedom through their courage to defend what is right in the face of authority. Livaneli defines freedom as "conscience in action" and emphasizes that remaining silent in the face of evil is also a moral responsibility. Therefore, the works instill the values of justice and freedom in children through different educational approaches; while Yaşar Kemal's narrative highlights social solidarity and a shared sense of justice, Zülfü Livaneli's work supports individual freedom, empathy, intellectual maturity, and democratic awareness. The research reveals that the transmission of values in children's literature has a powerful function both aesthetically and pedagogically; the works of the two authors present the values of justice and freedom to children in different but complementary ways. Keywords: Yaşar Kemal, Zülfü Livaneli, children's literature, values, justice, freedom, comparison.