Mekkî-Medenî Terminolojisinde Kurucu Bir Metin: İbn Habîb en- Nîsâbûrî'nin (ö. 406/1016) et-Tenzîl ve tertîbuhu Risâlesi

Kur’ân-ı Kerîm’in yirmi üç yıla yayılan tedricî nüzûl sürecini anlamlandırma çabası Mekkî-Medenî bil- gisinin tefsir ilminde merkezi bir çerçeve olarak teşekkül etmesini sağlamıştır. Bu bağlamda çalışma

Nîşâbur tefsir ekolünün önemli temsilcilerinden biri olan İbn Habîb en-Nîsâbûrî’nin (ö. 406/1016) et- Tenzîl ve tertîbuhu adlı risâlesinin Mekkî-Medenî ilminin kavramsal ve terminolojik inşasındaki kurucu rolünü incelemektedir. Çalışma

söz konusu risâlenin müellife aidiyetinin tespiti

nüsha özellikleri

muh- tevası ve Mekkî-Medenî tasnifine dair sunduğu erken dönem verilerin değerlendirilmesine yoğunlaş- maktadır. Bu yönüyle yalnızca risâlenin yazma nüshaları ve tahkikleri ile bu eserden nakilde bulunan kaynakları kapsamaktadır. Çalışmada

risâlenin günümüze ulaşan yazma nüshalarından ortaya konan tahkik çalışmaları

muhtevanın farklı kaynaklardaki varyantları

müellifin tefsirindeki ilgili atıflar ve li- teratürdeki iktibaslar mukayeseli bir okumaya tâbi tutulmuştur. Nitekim literatürde İbn Habîb en- Nîsâbûrî’nin et-Tenzîl ve tertîbuhu risâlesinin bu ilmin kavramsal ve terminolojik teşekkülündeki ku- rucu rolü yeterince müstakil biçimde incelenmemiştir. Bu çalışma söz konusu risâleyi hem metin kritiği hem de içerik analiziyle merkeze alarak Mekkî–Medenî ilminin oluşum sürecindeki yerini sistematik biçimde ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu yönüyle çalışmanın alana katkı sunması beklenmektedir. Çalışmanın temel bulgusu

İbn Habîb’in risâlesinde Mekkî-Medenî konusunu diğer klasik dönem müel- liflerden çok daha ayrıntılı bir biçimde ele aldığı ve Mekkî-Medenî ile ilgili erken dönem rivayetleri sûre- lerin iniş sıralaması

Mekkî-Medenîliği ihtilaflı sûreler ve Mekkî-Medenî sûrelerde istisnâ âyetler gibi sistemli başlıklar altında tasnif ettiğidir. Netice itibarıyla çalışmada et-Tenzîl ve tertîbuhu risâlesinin Mekkî-Medenî ilmini yalnızca tasnif eden bir kaynak olmadığı

bilakis bu alanın kavramsal ve termino- lojik çerçevesinin oluşumuna katkı sunan kurucu bir metin niteliği taşıdığı sonucuna ulaşılmaktadır.